Nguồn gốc và huyền thoại về trà – Khi chiếc lá đầu tiên được gọi tên

Trà xuất hiện từ đâu?

Trước khi là một thức uống, trà là một cái cây.
Một cái cây mọc trên núi, giữa sương và đá.

Cây trà (Camellia sinensis) được nhiều nhà thực vật học cho là có nguồn gốc ở vùng núi phía nam Trung Hoa, nơi giáp ranh với bắc Myanmar, bắc Lào và vùng núi phía Bắc Việt Nam. Ở những vùng ấy, đến nay vẫn còn những cây trà cổ thụ sống hàng trăm năm.

Không ai biết chính xác con người đã uống ngụm trà đầu tiên vào lúc nào.
Điều có thể nói là: trà đi vào đời sống từ rất sớm, và đi vào bằng nhiều cửa.

Theo các ghi chép cổ, lá trà từng được nhai tươi, nấu thành canh, hay sắc như một vị thuốc. Phải rất lâu sau, việc pha lá trà vào nước nóng để thưởng thức mới thành một thói quen riêng.

Ai là người đầu tiên phát hiện ra trà?

Nếu hỏi người Trung Hoa, câu trả lời gần như luôn giống nhau: Thần Nông.

Truyền thuyết kể rằng cách đây khoảng 5.000 năm, vị vua huyền thoại này thường nếm thử các loài cây cỏ để tìm thuốc cho dân. Một hôm, khi ngài đang đun nước dưới gốc cây, vài chiếc lá rơi vào nồi.
Nước đổi màu. Hương thơm lan ra.
Ngài nếm thử, và thấy người nhẹ hơn.

Đó là chiếc lá trà đầu tiên được gọi tên.

Cần nói rõ: đây là truyền thuyết, không phải sử liệu. Không có tài liệu nào chứng minh Thần Nông là một nhân vật có thật, hay câu chuyện ấy từng xảy ra. Nhưng truyền thuyết không cần chứng minh. Nó cần được hiểu.

Truyền thuyết về lá trà nói điều gì với chúng ta?

Câu chuyện về Thần Nông không nói về một sự kiện.
Nó nói về cách người xưa nhìn trà.

Trà đến như một món quà của tự nhiên, không phải một thứ do con người chế tạo.
Trà gắn với thuốc, với sự thanh lọc, với việc chăm sóc cơ thể.
Trà bắt đầu bằng sự tò mò và kiên nhẫn: một người dám nếm, và một người biết chờ.

Trà không chỉ là thứ con người tìm thấy, mà là thứ con người học cách lắng nghe.

Trà trong y học cổ đại: từ thuốc đến thức uống

Trong rất nhiều thế kỷ, trà được nhìn như một vị thuốc trước khi được nhìn như một thức uống.

Sách Thần Nông bản thảo kinh là cuốn dược thư cổ gắn với tên Thần Nông, trong đó có nhắc đến trà như một vị giúp giải độc. Các nhà nghiên cứu thường cho rằng bản hiện còn được biên soạn muộn hơn nhiều so với thời huyền thoại, khoảng thời Hán, nên cái tên Thần Nông ở đây mang ý nghĩa biểu tượng nhiều hơn là tác giả thật.

Một chi tiết nhỏ nhưng đáng nhớ: chữ “trà” (茶) trong chữ Hán ngày nay, theo nhiều nhà nghiên cứu, từng được viết bằng một chữ khác là “đồ” (荼), có thêm một nét. Chữ ấy cũng chỉ nhiều loài cây đắng khác. Phải đến khoảng đời Đường, chữ “trà” như ta biết mới dần thống nhất. Một chiếc lá cần thời gian để có tên riêng của mình.

Một mốc thường được nhắc đến là bài Đồng ước của Vương Bao (khoảng năm 59 TCN), trong đó có chuyện mua trà và pha trà. Đây thường được xem là một trong những ghi chép sớm nhất cho thấy trà đã là hàng hoá và thức uống ở vùng Tứ Xuyên.

Nguồn gốc cây trà nhìn từ khoa học hiện đại

Khoa học nhìn chiếc lá bằng một cách khác, nhưng không mâu thuẫn với truyền thuyết.

Cây trà thường được chia thành hai nhóm lớn:
Camellia sinensis var. sinensis: lá nhỏ, dạng cây bụi, hợp khí hậu mát.
Camellia sinensis var. assamica: lá lớn, thân cao, hợp khí hậu nóng ẩm.

Những cây trà shan tuyết cổ thụ ở vùng núi phía Bắc Việt Nam thường được xếp vào nhóm lá lớn. Chúng cho thấy vùng đất này không phải người đến sau trong câu chuyện của trà, mà nằm ngay trong vùng cội nguồn của cây trà.

Vì sao điều đó quan trọng? Vì nó nhắc ta rằng trà không chỉ thuộc về một quốc gia.
Trà thuộc về một vùng núi, một khí hậu, và rất nhiều người đã sống cùng nó.